लमजुङ । कुनै बेला मुख्य बालीमा पर्ने कागुनो खेती अहिले भने लोपोन्मुख अवस्थामा पुुगेको छ। किसानले विस्तारै कागुुनो खेती लगाउन छोड्नुु र लगाए पनि निकै कम खेती गर्न थालेपछि यो बाली लोप हुने अवस्थामा पुगेको हो।
दश वर्षअघिसम्म लमजुङका विभिन्न स्थानमा पर्याप्त मात्रामा कागुनो खेती हुँदै आएपनि अहिले भने थोरै जग्गामा मात्र लगाउने गरिएकाे छ ।
जिल्लाभर उत्पादन हुने कागुुनो खेती कुनै बेला राम्रो उत्पादन हुने बालीमा पर्थ्याे।
देशभर लाेप हुँदै गएकाे कागुनाे खेतिलाई भने मर्स्याङ्दी गाउँपालिका-२ घनपाेखरामा भने संरक्षण गरिएकाे छ ।
घनपाेखरा कृषि सहकारी संस्था तथा सामुदायिक बीउ बैंक मार्फत स्थानीयले कागुनाे खेतीकाे संरक्षण गरेका हुन् ।
सहकारीले नाै प्रकारका जातकाे कागुनाेकाे संरक्षण खेती गरेकाे छ भने बरियाे जातकाे कागुनाेकाे बीउ उत्पादन गर्दै आएकाे सहकारीका अध्यक्ष भक्तबहादुर गुरूङले जानकारी दिए । उनका अनुसार १०० राेपनी जमिनमा कागुनाे खेति गरिएकाे छ ।
कागुनाे मात्रै हैन, घनपाेखराबाट लाेप हुन लागेका २३ प्रकारका रैथाने धान र देशभरबाट लाेप हुन लागेका ४० जात गरि ६३ जातकाे धानखेति समेत गरिएकाे अध्यक्ष गुरूङले जानकारी दिए ।
२०७३ सालदेखि लिवर्ड नामक गैरसरकारी संस्थाकाे सहयाेगमा रैथाने वालीकाे संरक्षण खेति सुरू गरिएकाे सहकारीका अध्यक्ष गुरूङले बताए । पछिल्लाे समय कृषि ज्ञान केन्द्र लमजुङ र मर्स्याङ्दी गाउँपालिकाले पनि रैथाने वालि संरक्षण र खेतीमा सहयाेग गर्दै आएकाे छ ।
कृषि ज्ञान केन्द्र लमजुङको सहयाेगमा सामुदायिक बीउ बैंक भवन निर्माण भएकाे छ भने यान्त्रिकरणमा पनि सहयाेग मिलेकाे छ । कृषि ज्ञान केन्द्रका प्रमुख सुदिप खतिवडाले रैथाने बालीकाे संरक्षण र प्रवर्द्धनका कार्यक्रम गर्दै आएकाे बताए ।
मर्स्याङ्दी गाउँपालिकाले रैथाने खेतीकाे संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्दै आएकाे छ । रैथाने खेति र खानेकुरालाई प्रवर्द्धन गर्न विद्यार्थीलाई दिवा खाजामा समेत रैथाने परिकार खुवाउने ब्यवस्था गरिएकाे, हाेमस्टेहरूमा रैथाने परिकार बनाउने तालिम दिईएकाे गाउँपालिका अध्यक्ष अर्जुन गुरूङले बताए ।
असिना तथा खडेरी सहन सक्ने र कम उर्वर भुमिमा पनि खेति हुने कागुनाेलाई अनिकाल जाेगाउने खेति पनि भनिन्छ । यसकाे खाना, खीर, ढिडाे, पिठाे बनाएर राेटीकाे साथै काेदाेसंग मिसाएर रक्सी पनि बनाईन्छ ।
